حكمان فقهيان في الصلاة .. يكثر السؤال عنه
بقلم: خادم الجناب النبوي الشريف
محمد إبراهيم العشماوي
أستاذ الحديث الشريف وعلومه في جامعة الأزهر الشريف
موضع نظر المصلي في صلاته، عند جمهور الفقهاء، الحنفية والشافعية والحنابلة؛ هو موضع سجوده، وبهذا وردت الأحاديث والآثار، وهو أقرب إلى الخشوع، وعدم شغل النظر في الصلاة، نص عليه أحمد
قال ابن قدامة في [المغني]: “يستحب للمصلي أن يجعل نظره إلى موضع سجوده، قال أحمد – في رواية حنبل -: “الخشوع في الصلاة = أن يجعل نظره إلى موضع سجوده”، ورُوي ذلك عن مسلم بن يسار، وقتادة”. انتهى
وروى ابن سيرين “أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يقلِّب بصره في السماء، فنزلت الآية: (الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ) [المؤمنون:2]، فطأطأ رأسه”. رواه البيهقي وسعيد بن منصور، وزاد: “وكانوا يستحبون للرجل ألا يجاوز بصره مصلاه”
واستثنى بعضهم موضع التشهد، فقالوا: “ينظر المصلي فيه إلى السبابة”، وقد روي عن النبي صلى الله عليه وسلم فعله في حديث رواه أبو داوود، وصححه النووي في [شرح مسلم]
ويرى السادة المالكية أن المصلي ينظر أمامه، تلقاء وجهه، من غير انحناء ولا رفع، لا إلى موضع سجوده، واستدلوا بقوله تعالى: “فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ”، وهو قول مرجوح، وقد ثبت عن النبي صلى الله عليه وسلم خلافه، في حديث رواه ابن حبان والحاكم عن عائشة رضي الله عنها، قالت: “دخل رسول الله صلى الله عليه وسلم الكعبة، ما خلف بصره موضع سجوده حتى خرج منها”
وذهب شَرِيك بن عبد الله القاضي إلى أن النظر في القيام إلى موضع السجود، وفي الركوع إلى موضع القدمين، وفي السجود إلى موضع أنفه، وفي القعود إلى حجره
قلت: وهو تفصيل حسن، يجعل النظر متجها إلى الوضع المناسب له، باتجاه زاوية النظر، باستثناء النظر إلى السبابة عند التشهد، وهذا التفصيل هو ما أميل إليه، وأعمل به، وقد اتفقوا – خلافا للمالكية – على أن موضع النظر موضع السجود، واختلفوا فيما سواه!
فالحاصل: أن نظر المصلي في صلاته قائما إلى موضع سجوده، وراكعا إلى ظهور قدميه أو إلى موضع سجوده، وجالسا إلى حجره أو إلى موضع سجوده، عدا جلوس التشهد فينظر فيه إلى السبابة، وفي سجوده إلى أرنبة أنفه أو إلى موضع سجوده!
وأما تغميض العينين في الصلاة؛ ف”ذَهَبَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ، الْحَنَفِيَّةُ، وَالْمَالِكِيَّةُ، وَالْحَنَابِلَةُ، وَبَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ – كما في الموسوعة الفقهية الكويتية – إِلَى كَرَاهَةِ تَغْمِيضِ الْعَيْنَيْنِ فِي الصَّلاَةِ؛ لِقَوْل النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: “إِذَا قَامَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلاَةِ؛ فَلاَ يُغْمِضُ عَيْنَيْهِ”. وَاحْتَجَّ لَهُ – أَيْضًا – بِأَنَّهُ فِعْل الْيَهُودِ، وَمَظِنَّةُ النَّوْمِ، وَعَلَّل فِي [الْبَدَائِعِ]: بِأَنَّ السُّنَّةَ أَنْ يَرْمِيَ بِبَصَرِهِ إِلَى مَوْضِعِ سُجُودِهِ، وَفِي التَّغْمِيضِ تَرْكُهَا، وَالْكَرَاهَةُ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ تَنْزِيهِيَّةٌ.
وَاسْتَثْنَوْا مِنْ ذَلِكَ التَّغْمِيضَ لِكَمَال الْخُشُوعِ، بِأَنْ خَافَ فَوْتَ الْخُشُوعِ، بِسَبَبِ رُؤْيَةِ مَا يُفَرِّقُ الْخَاطِرَ؛ فَلاَ يُكْرَهُ حِينَئِذٍ، بَل قَال بَعْضُهُمْ: “إِنَّهُ الأْوْلَى”!
قَال ابْنُ عَابِدِينَ: “وَلَيْسَ بِبَعِيدٍ”
وقَال الْمَالِكِيَّةُ: “وَمَحَل كَرَاهَةِ التَّغْمِيضِ مَا لَمْ يَخَفِ النَّظَرَ لِمُحَرَّمٍ، أَوْ يَكُونُ فَتْحُ بَصَرِهِ يُشَوِّشُهُ، وَإِلاَّ فَلاَ يُكْرَهُ التَّغْمِيضُ حِينَئِذٍ”
وَاخْتَارَ النَّوَوِيُّ: “أَنَّهُ لاَ يُكْرَهُ – أَيْ تَغْمِيضُ الْعَيْنَيْنِ – إِنْ لَمْ يَخَفْ مِنْهُ ضَرَرًا عَلَى نَفْسِهِ، أَوْ غَيْرِهِ، فَإِنْ خَافَ مِنْهُ ضَرَرًا كُرِهَ”. انتهى ما في [الموسوعة الفقهية]
وفي [فتاوى العز بن عبد السلام]: “فإن كان يشوش عليه خشوعه، وحضور قلبه مع ربه؛ فإغماض العينين أولى من فتحهما”
وعليه: فلا بأس بإغماض العينين في الصلاة؛ إن كان ذلك مما يعينه على التركيز والخشوع فيها، وإلا فهو مكروه
وبالله التوفيق
#الخواطر_العشماوية_
บทบัญญัติฟิกฮ์ 2 ประเด็นเกี่ยวกับการละหมาด
ที่มีผู้ถามกันบ่อย
โดย: ศาสตราจารย์มุฮัมมัด อิบรอฮีม อัลอัชมาวี่
อาจารย์ด้านหะดีษและศาสตร์แห่งหะดีษ แห่งมหาวิทยาลัยอัลอัซฮัร
1) ผู้ละหมาดควรมองไปที่ใดระหว่างละหมาด?
ตามทัศนะของนักนิติศาสตร์อิสลามส่วนใหญ่ ได้แก่ มัซฮับหะนะฟี ชาฟิอี และหัมบะลี เห็นว่า
“ผู้ละหมาดควรมองไปยังตำแหน่งสุญูดของตน”
โดยมีหะดีษและรายงานจากบรรพชนรองรับ และเป็นสิ่งที่ช่วยให้เกิดความคุชูอ์ (ความสำรวม) มากที่สุด รวมทั้งช่วยไม่ให้สายตาวอกแวกในการละหมาด
อิบนุกุดามะฮ์กล่าวไว้ในหนังสือ “อัลมุฆนี” ว่า:
“ส่งเสริมให้ผู้ละหมาดมองไปยังตำแหน่งสุญูดของตน”
อิมามอะห์มัดกล่าวว่า:
“ความคุชูอ์ในการละหมาด คือการให้สายตามองไปยังที่สุญูด”
มีรายงานจากอิบนุสิรีนว่า:
ท่านนบี ﷺ เคยเงยสายตามองฟ้าในละหมาด แล้วอายะฮ์นี้ถูกประทานลงมา:
“บรรดาผู้ที่มีความคุชูอ์ในการละหมาดของพวกเขา”
(ซูเราะฮ์อัลมุอ์มินูน 23:2)
จากนั้นท่านจึงก้มศีรษะลง
และบรรดาสลัฟชอบให้ผู้ละหมาด “ไม่ให้สายตาเลยไปจากบริเวณที่ละหมาดของตน”
นักวิชาการบางส่วนยกเว้นช่วง “ตะชะฮ์ฮุด” โดยกล่าวว่า
ให้มองไปยังนิ้วชี้
เพราะมีหะดีษรายงานว่าท่านนบี ﷺ ทำเช่นนั้น ซึ่งอบูดาวูดบันทึกไว้ และอิมามนะวาวีรับรองความถูกต้อง
ทัศนะของมัซฮับมาลิกี
นักวิชาการมาลิกีเห็นว่า ผู้ละหมาดควรมองตรงไปข้างหน้าในระดับใบหน้า ไม่ก้มไม่เงย ไม่จำเป็นต้องมองที่จุดสุญูด
พวกเขาอ้างอิงอายะฮ์ว่า:
“ดังนั้นจงหันใบหน้าของเจ้าไปยังมัสยิดอัลหะรอม”
แต่ผู้เขียนเห็นว่าทัศนะนี้อ่อนกว่า
เพราะมีหลักฐานชัดเจนว่าท่านนบี ﷺ มองไปยังที่สุญูด ดังหะดีษของท่านหญิงอาอิชะฮ์ رضي الله عنها:
“เมื่อท่านร่อซูล ﷺ เข้าไปในกะอ์บะฮ์
สายตาของท่านไม่เลยไปจากตำแหน่งสุญูด จนกระทั่งออกมา”
ความเห็นที่ละเอียดของชะรีก อิบนุ อับดุลลอฮ์
ท่านกล่าวว่า:
- ขณะยืน → มองที่สุญูด
- ขณะรุกัวะอ์ → มองที่เท้า
- ขณะสุญูด → มองที่ปลายจมูก
- ขณะนั่ง → มองที่ตัก
ผู้เขียนกล่าวว่า นี่เป็นรายละเอียดที่ดี เพราะทำให้สายตาสอดคล้องกับท่าทางของร่างกาย ยกเว้นช่วงตะชะฮ์ฮุดที่ให้มองนิ้วชี้
สรุปเรื่องตำแหน่งสายตาในการละหมาด
- ยืน → มองที่สุญูด
- รุกัวะอ์ → มองหลังเท้าหรือที่สุญูด
- นั่ง → มองที่ตักหรือที่สุญูด
- ตะชะฮ์ฮุด → มองนิ้วชี้
- สุญูด → มองปลายจมูกหรือที่สุญูด
2) การหลับตาในการละหมาด
นักนิติศาสตร์ส่วนใหญ่ ได้แก่ หะนะฟี มาลิกี หัมบะลี และบางส่วนของชาฟิอี เห็นว่า
“การหลับตาในการละหมาดเป็นมักรูฮ์ (ไม่พึงประสงค์)”
โดยอ้างหะดีษว่า:
“เมื่อคนใดในพวกท่านยืนละหมาด
ก็อย่าหลับตา”
และยังกล่าวว่า:
- เป็นลักษณะของชาวยิว
- อาจทำให้ง่วง
- ขัดกับซุนนะฮ์ที่ให้มองไปยังที่สุญูด
แต่พวกเขายกเว้นกรณีที่:
- การเปิดตาทำให้เสียสมาธิ
- มีสิ่งรบกวนความคุชูอ์
- กลัวจะมองสิ่งต้องห้าม
ในกรณีเช่นนี้ การหลับตา “ไม่เป็นมักรูฮ์”
บางท่านถึงกับกล่าวว่า “ดีกว่า”
อิบนุอาบิดีนกล่าวว่า:
“ความเห็นนี้ไม่ไกลจากความถูกต้อง”
มาลิกียังกล่าวว่า:
หากการเปิดตาทำให้ใจว้าวุ่น ก็ไม่เป็นมักรูฮ์ที่จะหลับตา
อิมามนะวาวีกล่าวว่า:
“การหลับตาไม่เป็นมักรูฮ์ หากไม่มีอันตรายเกิดแก่ตนเองหรือผู้อื่น”
และอิซซ์ อิบนุ อับดุสสลาม กล่าวว่า:
“หากการเปิดตาทำให้เสียความคุชูอ์และการจดจ่อกับอัลลอฮ์
การหลับตาย่อมดีกว่า”
บทสรุป
ดังนั้น การหลับตาในการละหมาด “ไม่เป็นไร”
หากช่วยให้เกิดสมาธิและความคุชูอ์มากขึ้น
แต่ถ้าไม่มีเหตุจำเป็น ก็ถือว่าเป็นสิ่งไม่พึงประสงค์ (มักรูฮ์)
والله أعلم
อัลลอฮ์ทรงรู้ดียิ่ง